Nga Hapori Toka-tū

Nga Hanganga

Ko nga Hanganga, pēnei i ngā rori, te wai inu, te wai-a-āwha, te wai-a-para, ka matua ki te oranga o a tatou hāpori. Me tika nga whakaritenga kia pai ai te whakapau kaha ki ēnei kaupapa i runga i te mohio. Me tiaki i nga hanganga kei a tatou, me waihanga hanganga hou i runga i te whakaaro nui ki te tipu o te Taone, ki te Ahu-a-Rangi, me etahi atu o nga kaupapa kino. 

Taunakitanga – Nga mea e mohiotia ana?

Pokapū – Te rewa o te tai

» Ko te whakapae mo te Rau tau kei mua i a tatou, mo te rewa o te tai kei te takiwa o te 0.55m-1.35m.

» Ka maha ake te heiputanga mai o te waipuke, o te āwha, me te rewanga o te tai

» He pānga tā te rewanga o te tai, me te wai kei raro i te whenua ki nga manga tari i te marangai, i te wai-a-āwha

» Tēra pea ka pūnia te puaha o te awa o Waiapaoa i te rewanga o te moana, i te paenga mai o te para.

» Kua whakapai ake nga whakaritenga whakahaere i te awa o Waipaoa, ma reira hoki e tiaki i nga pārae o Turanganui-a-Kiwa i te heiputanga mai o te āwha kaita, me nga ahuatanga o te Ahu-a-Rangi tae atu ki te tau 2090.

Rewanga o te pā-mahana

» Ka maha ake nga ra, ka tuhene atu te pā-mahana i te 25 putu mai i te 24.2 ra i tēnei wā, ki te 34 ra hei te tau 2040.

» Ka iti iho te maha o nga pō, ko te pā-mahana kei raro mai i te 0 putu, mai i te 8.5 inaianei, ki te takiwa o waenganui i te 3.6 me te 4.6 ra i te tau 2040. 

» Ka nui ake nga tū-tohu mo te tahutahu ahi, ka maha kē atu nga ra, me uaua rawaatu ka tahutahu ahi te tangata, me nga ra kia kaua rawaatu te tangata e tahutahu ahi.

ave temp2

Te Marangai

 » Ka iti iho te te nui o te marangai ma te 1% i te tau 2040, ma te 3% i te tau 2090.

» Ko te whakapae ka roa ake tatou e noho ana i te taurakitanga ma te 5-10% i te tau 2040, ma te 10% i te tau 2090. E whakapaetia ana ka rua ka toru taima pea te roa tatou o te Tairāwhiti o Aotearoa nei ka noho i te matatoru o te taurakitanga i te tau 2040 

»  Ka maha ake, ka kino ake hoki te pā mai o te āwha

» Ka kaita ake nga waipuke.

 
ave rainfall

Nga ahuatanga o Papa – te ngarue o te whenua

 » He nui nga nekeneke o te whenua i Te Tairāwhiti – kei te takiwa o 70-90km i      a tatou tetahi o nga pereti.

» E rua nga rū nui i roto i nga tau tata nei:

    > 1966 (6 te Kaita)

    > 2007 (6.8 te Kaita) E toru nga whare i Turanga i turakina e te rū. 23 nga             whare i taiapatia, i katia. $50 miriona te nui o te raru i heipu ki nga whare           pakihi; tuhene atu i te 6,000 nga kereme inehua a ngā tāngata whai                   whare.

library

Nga ahuatanga o Papa – Waipuke

» Ko nga whakarerenga iho o ngā huripari, o nga āwha, nga mea e arahi ana i nga waipuke, i te horo o te whenua, me te pāhekeheke o te whenua.

» I roto i te rau tau kua pahure, kua waipuketia nga parae o Turanganui-a-Kiwa I te 2005 Labour Weekend), 2002 (Muriwai), 1988 (Te āwha nui o Bola), 1985 (Ngatapa), 1977, 1948, 1906 hoki.

» Ka nui te raru i pā mai ki nga puna wai o Uawa me Waiapaoa i te heiputanga mai o te waipuke i te Hune o 2018 (Te huritau o te Kuini). Tukinotia te taiao i Uawa i te paenga mai o nga poro rakau o nga mahi tope rakau i nga ngahere.

Nga ahuatanga o Papa – Tai-āniwhaniwha

 » Kaore i tino tawhiti hoki i a tatou te wāhi horo o Hikurangi kei te moana. Ki te hua mai he tai-āniwhaniwha i konei, kei te takiwa o te tekau meneti ki te hawhe haora ka tae mai. 

» 16 nga tai-aniwhaniwha kua heipu mai ki tēnei takiwa mai rāno i te tau 1832.

I eke rawa ki te 11m te kaita o te ngaru-nui, kei te takiwa o te 5-6mita te ngaru a muri atu.

low lying

Nga ahuatanga o Papa – Te mania, Te paheke

» He tamariki tonu, kaore i tino pakari te papa pohatu, he taratara hoki te pipiwai, he ngawari hoki te horo o te one.

» Kei te rewa te whenua i tēnei rohe mā te 4mm i a tau – na te tere o te rewa ko te hua ka horo te whenua kei nga tahataha o nga awa.

landslide

 

 queens bday

 

Hanganga

» Te wai-inu: 31,700 nga tangata kua hono mai ki te puna wai o te Taone.

Kua whakarahi ake te wai whangai ki a Te Karaka me Whatatutu

» Wai-a-para: Ka whakamahitia ano te wai-a-para o te Taone me Te Karaka, kei Te Araroa, Tikitiki, Ruatoria me Te Puia nga wāhi tuku i nga para i nga kopua para. 

» He nui tupono ka raru a tatou rori, i te wai i runga i te whenua, i te horo o te whenua, i te rautāmitanga o nga rori e Tawhirimatea.

» I te tau 2016, 40 nga rori i katia na te waipuke me te horo o te whenua. 630km (28%) o nga rori o te takiwa, 29km o te rori matua i katia i te heiputanga mai o te āwha i nga ra whakanui i te huritau o te Kuini 2018. $26 miriona tāra te wāriu o nga rarurau ki o tatou rori.

» Nga kōrere para a te Kaunihera, he 223km kōrere matua, 2806 nga puare tangata, 40 nga teihana panapana wai, kotahi te wāhi whakamahi i te wai-a-para.

» E kore e taea e ēnei korere te whakarerer i te wai i nga wā e taumaha ana te marangai. 14 nga wā kua tukuna e te kaunihera te wai-a-para ki roto ki nga awa o Turaganui-a-Kiwa mai i te tau 2014.

Nga wero, me nga huarahi

Nga wero – ki te kore tatou e anga ki te whakatika

» Ka nui ake te tupono ki nga raruraru a nga hanganga, ki nga whare, i te horo o te whenua i tātahi, i te waipuke, i te rewanga hoki o te tai.

» Ko nga morehu o te taiao, kua kore e taea te whakawaia haere i a ratou ki nga ahuatanga o te ahu-a-Rangi, ka rereke te momo o nga hua o te taiao, ka ngaro pea te motuhaketanga o etahi wāhi o te taiao.

» Ka nui ake, ka maha ake te horo o te whenua i te kaha o nga āwha.

» Ka roa ake te wā e noho maroke ana te whenua, na tēnei ka piki te taumahatanga ki a tatou puna wai, ka piki ake te tupono ka tāihatia te rere o te wai-a-para, me nga ahuatanga katoa o te noho i roto i te tauraki.

» Kua kore pea etahi o nga hua e tipu i te rereketanga o te ahu-a-Rangi

» Ka ahatia nga ahuatanga inehua, i nga wāhi he nui te tupono ka heipu ki te raruraru.

» Ko etahi o nga Marae, nga wāhi tapu, me nga wāhi pūmau, ka taka pea ki te raruraru ki te pā mai etahi momo ahuatanga o Papa

» Na te pakeke haere o te tangata i te takiwa nei, ka iti iho nga waka hari tangata e watea ana ki te awhina.

Nga Huarahi

» Kia tini nga hua, kia noho ukiuki te tipu o nga hua o te rohe

» Me timata nga whakawhitiwhiti korero ki nga hāpori mo te kaupapa o te Ahu-a-Rangi

    > Whakangāwari: Whakaiti ake i te tukunga o te para-a-waro

    > Takatu: Nga whakahaere rere-patiko, whakawhanaketanga o nga                       hanganga

» Nga whakaritenga whakahaere mo te whakapai, mo te tuku, wāhi e tika ai nga hanganga pakari.

» Nga whakaritenga hawai mo nga rā kei mua i a tatou.

» Nga kura wai mo te taone

» Kia kore e tino whakararuraru nga whakaritenga mo te taone

» He kimi i nga wāhi hei whakawhanake, e kore e tino raruraru i nga ahuatanga o te Ahu-a-Rangi me nga ahuatanga o Papa

» He whakaritenga mo te whakaora ano i te taiao, me nga kaupapa whakapakari i nga hua o te taiao

» He mahi tahi me etahi atu rohe

crop

Nga Patai

» He aha te momo o te raruraru e whakaae ana matou kia pā mai ki a tatou hāpori

» Me pehea hoki tatou e tau ki tēnei whakaaetanga?

» Nga wāhi e noho tata ana ki tātahi, he nui ake te tupono ka rarurau i te rewanga o te tai, i te waipuke.

Me aha tatou:

> Me hanga taonga ārai?

> Rere-pātiko

> Aha ake rānei?

» Me pehea tatou e whakapakari i nga taone me nga kaenga kei nga takiwa ki te ārai atu i nga ahuatanga o te Ahu-a-Rangi

» He aha nga mahi hei mahi ma tatou ki te whakaineine i nga ahuatanga o te Ahu-a-Rangi

» Me aha tatou i tēnei rohe, e taea e tatou te whakaiti i nga ahuatanga o te Ahu-a-Rangi

» Me aha tatou e mau ai tatou, ki nga ahuatanga o te pai o te wai, o te nui hoki o te wai hei whangai i o tatou hāpori

» Me aha tatou e mau ai te pono me te pakari o nga ahuatanga tuku hiko o te rohe.