Te whakamahi tika i te whenua

Kua rangona nga reo o ngā hāpori e mea ana kaore i te pai te whakamemehatanga o te one, te wai, nga ngahere me te taiao o te takutai moana. Me anga tatou te tautoko ano i a tatou i roto i nga kaupapa whakaora i nga rawa o te taiao e whai pānga ana ki te ora o te ohanga, te tangata me te ahurea.

Taunakitanga – Nga mea e mohiotia ana?

Te whenua me te oneone

» Ko te rohe o Turanganui-a-Kiwa ka tata eke ki te 839,000ha

    > 596,000ha (79%) he pari poupou

    > 71,000ha (8.5%) he raorao, he pārae

    > 353,000 (42%) o te whenua o te rohe, e whakamahitia ana hei pāmu.

» I ngā wā e kaha te marangai ka horo etahi wāhi o te whenua – ka tau te paru ki roto i nga awaawa ka heria atu ki te moana.

» Ko te rahinga o te rohe he 8% o te whenua o te Ika-a-Maui, heoi he 25% o te whenua he nui te tupono ka horo.

» 15 miriona tana te paru ka whakaputaina e te awa o Waipaoa ia tau. Ko tōna rite he 4,100 taraka kii ana i te paru, te oneone me te kirikiri ia ra. 

» 36 miriona tana te paru ka whakaputaina e te awa o Waiapu ia tau – koinei te awa whakaputa paru nui o Aotearoa katoa.

» Tēra te 323,873.83 heketea (23% of 1.4m heketea whenua Maori), ko tōna hanganga he 4,484 whenua kua wehewehetia te taitara i roto i te Tairāwhiti me te rohe o Opotiki (“te rohe”)   

   > Ko te tauritetanga o te rahinga o ēnei whenua (40%) he 1.28 heketea.  

» Ko tetahi o nga wero ko te rahinga o ēnei whenua, me te maha o ngā tāngata whai pānga ki ēnei whenua, kaore hoki he ropu whakahaere, kaore he whakaritenga mo te whenua.

» 20% (22,158) o ngā tāngata o nga Iwi kei roto i rohe e noho ana, 80% (89,214) o ngā tāngata o ngā Iwi nei kei waho o te rohe e noho ana.

» 83% (58,970 tāngata) o Ngati Porou kei waho o te rohe o Turanga e noho ana.

maori land

Te whakamahi i te whenua i te Taone

» Kei waenganui e haere ana te tipu o te taone o Turanga i nga tatauranga o te motu, i te 30 tau kei mua i a tatou ka piki te maha o te tangata i kōnei ma te 4,000.

» Ki te kore e whakahaeretia te toro o te Taone, me tōna tipu, tēra pea ka toro ki runga ki nga pārae whakatipu hua o Turanganui-a-Kiwa. Ki te pēnei ka noho wehewehe te whenua pai mo te whakatipu hua. Ko etahi o nga ahuatanga i pēnei ai te wehewehe o te whenua, he hiahia no te tangata ki te whakarite pāmu mo ratou, me te moni ka taka mai ki te whakawehewehetia te whenua hei hokotanga atu.

» I roto o Turanga, ko te wai-a-āwha, ko te whakaputanga paru, me te tukuiho tanga o nga wāhi paruparu nga ahuatanga nui e aki ana i te pokenga.  

» 566 nga kaupapa me nga ohanga o te rohe e mohiotia ana, e whakamahi ana i nga matu kino mo te tangata.

     > 152 o ēnei he whare whakatika motoka.

Nga whenua whakatipu hua, me nga whenua whakatipu kai

» 17,000ha kei te rohe o Turanganui-a-Kiwa, he pai mo te whakatipu hua, kei te takiwa o te 5,000ha kei nga parae i Uawa, i Waiapu i Tikitiki hoki. 

» Ko te katoa o te whenua o te rohe kei raro i nga tikanga hawai ka eke ki te 4,700 heketea. Ko te nuinga kei nga pārae o Turanganui-a-Kiwa. 36% o ēnei whenua ko te wai no raro iho i te papa, ko te toenga 64% no te wai o runga i te whenua.

» Ko nga mahi whakatipu hua ki ngā pārae o Turanga tetahi kaupapa e whakamahi ana i te wai o raro, me te wai o runga i te whenua, Te ahua nei ka nui ake te tango mai i te wai o raro i te whenua.

» Te puni o te wai o te awa o Waipaoa, kei te rongo i te taumahatanga o nga mahi hawai, kei te mimiti te wai o nga puia-wai, a, i nga wā o te raumati kua pau katoa te whakaetanga tuku wai mo nga mahi hawai.

Nga ngahere na te tangata i whakatipu

» Ko te topetanga o nga rakau nei, e whakapaetia ana ka eke ki te 3.8 miriona tana i tōna tiketiketanga tae rawa atu ki te atu 2035, katahi ka heke mai ki te 2.5 tana mo nga tau a muri atu.

» Ka tata ki te 14% o nga rakau ka hokona atu i Aotearoa nei i puta mai i te rohe o Turanga.

» I te tau 2017, ko te pūtea i puta mai i nga ropu whakahaere ngahere, (Whakatipu, tope rakau, nga rōpu tautoko i ēnei mahi, me te whakamhinga o nga rakau) ki te Ine-pūtea o te rohe, he $132 miriona tāra.

» 70 paeheneti o te rakau ka topea i tikina mai i te Raki o te rohe, ko te 30 paeheneti e toe ana i tikina mai i te Uru.

» 20% o te rohe e whakatipu ana i nga rakau tauhou.

green map

Nga wero me nag huarahi

Nga wero – ki te kore tatou e anga ki te whakatika

» Ko te tipu o te taone, ka whai pānga ki te whakaiti i te maha o nga hua e whakatipuhia ana i nga pārae o Turanganui-a-Kiwa, ma te whakawehewehe i ēnei whenua.

» Ka mutu ka kitea ēnei mea i roto i nga kaupapa whakahaere moni a te rohe.

» Ka pupuru tonu te paru ki roto i nga awaawa – Ka whai pānga ki te rere o te wai.

»  Mutu ana nga mahi tope rakau ki nga wāhi poupou, ki nga wāhi nui te tūpono ka horo, kua puare ēnei wāhi ki te karawhiu a nga āwha. Ka rongo i te kino i roto i te wai, nga hāpori, nga nohoanga tāngata, me te taiao o te takutai moana.

» Ma te turaki haere i nga tipu o te ngahere, nga puta te kino ki te taiao, tēra pea he tukunga para. Ka mutu ko te whakapae ko nga whenua kei nga tahataha o ēnei whenua ka pēratia ano.

» Kua kore noa pea e pai te wai mo te whakatipu hua, me te wai mo nga mahi ohanga – Kua kore ano pea te wai mo te puna wai matua o Turanga ki te kore e tika a tatou whakahaere mo te wai.

Nga Huarahi

» Me tautoko i te whakawhanaketanga o nga whenua Maori.

» Arotaketia te whakamahinga o nga whenua kua putu noaiho te para me te paru.

» He rongoa mo nga wāhi putunga paru a te Kaunihera, a wai ake rānei.

» Kia kaha ake te arahi a te Ture Whakahaere rawa Taiao a te Tairāwhiti mo nga pārae o Turanganui-a-Kiwa.

» Kia kaha ake te arotake i te pai o te oneone i te rohe.

» Nga kaupapa whakaora i te oneone (kua timata kē)

» He whakamahi i te tāhua pūtea mo te whakatipu 1 piriona rakau, e huri ai tatou ki nga kaupapa pai ake mo te whenua puta noa i te rohe. 

» He waiho i nga whenua poupou rawaatu, kia hoki ki rō ngahere taketake.

» Me aki, kia pai ake kia tika hoki te whakamahi i te wai, me te wai-a-para.

» Kimihia he kaupapa ano e maringi noa mai te moni, mo nga whenua kei te takiwa.

» Te whakaora i nga taiao ao kei te taha i nga awaawa, i runga i nga whenua mo te katoa, i runga ano i nga whenua motuhake na etahi atu.

post harvest

Nga Patai

» He aha te whakamahinga pai mo nga whenua poupou rawaatu?

» He tika ngā wāhi kei reira nga ngahere i whakatipungia e te tangata?

     > Kei hea ngā wāhi kaore tatou i te whakaae kia whakamahia mo nga mahi Ngahere?

     > Me puru ki whea rānei?

     > He aha ano etahi kaupapa atu i ēnei?

» He aha te utu o te ngahere i whakatipungia e te tangata ki Te Tairāwhiti?

» Me rāhuitia he whenua ano hei whakamahi ki te whakatipu hua?

     > Ko ehea wāhi ēnei?

» Pehea hoki te tautoko i te whanaketanga o nga whenua Maori?